Weer springt pannenkoek uit de koekenpan
HUGO BRANDT CORSTIUS

De discussie over de nieuwe spelling is een storm in een glas water. Maar juist in een glas water kan een storm desastreus zijn

Taal is een fictie. Elke buurman verstaat zijn buurman. Maar tienduizend buurmannen verder wordt het moeilijk. Hoe met een glijdende schaal dialecten een taal te definiëren? Eén definitie luidt: 'Een taal is een dialect met een leger.' Dat is niet geheel waar: Zwitserland heeft één leger en vier talen. Maar het is vaak waar: zo gauw twee Joegoslavische provincies oorlog gaan voeren, beweren ze allebei een totaal verschillende taal te hebben.

Taal is dus een politiek begrip. De Franse staat voelt zich aan alle grenzen bedreigd door Baskisch, Castiliaans, Catalaans, Italiaans, Duits, Bretons en Vlaams. Nederland bevindt zich in de prettige situatie dat over de oostgrens een op ons lijkend Duits dialect wordt gesproken en dat over de zuidgrens de Vlamingen ons tegen het Frans verdedigen. Die rustige toestand maakt dat wij ons niet druk maken over onze taal.

Wie een taal opschrijft kan dat op veel manieren doen. Het ligt voor de hand om op een kist met meloenen een meloen te tekenen. Die tekening betekent dan 'meloen' zonder dat de lezer het woord meloen hoeft te kennen. Zo doen ze het in China en zo doet de hele wereld het met getallen die we met cijfers opschrijven, die overal dezelfde betekenis hebben, maar overal verschillend worden uitgesproken.

Fransen en Engelsen schrijven de woorden zoals ze eeuwen geleden klonken. Heeft zijn voor- en nadelen. Nederlandse woorden zijn vele eeuwen geschreven 'zoals je ze hoort'. Aangezien we allemaal een beetje anders praten, hadden woorden vaak meer dan één spelling, maar daar is nooit iemand aan gestorven. Pas de laatste honderd jaar probeert onze regering ons de wet voor te schrijven. Niet hoe we woorden uitspreken. De zachte g en de Groningse n zijn afwijkinkjes waar je soms om wordt uitgelachen, maar zolang we elkaar verstaan geeft het niet.

Waarom die voorschrijfdrift bij het schrift? Bij de Belgen is dat begrijpelijk. De Vlamen hebben steeds het gevoel dat ze moeten opboksen tegen de Walen. Zij willen een eenheidsspelling en daarom wilden zij een Taalunie met Nederland. Die Nederlandse Taalunie begon al direct met een spelfout. Er had immers een streepje tussen Nederlandse en Taalunie moeten staan, zoals we dat streepje zetten tussen Tweede en Kamerlid in Tweede-Kamerlid. Let eens goed op dat werkwoord zetten in de vorige zin. Is dat verleden tijd of niet? Het zal over een paar maanden, als het Tweede Kamerlid zonder streepje wordt, verleden tijd worden - je hebt zin dan drie t's achter elkaar in zetten te zetten, maar dat komt pas over tien jaar.

Tien jaar geleden bepaalde de Taalunie dat koekepan en pannekoek voortaan koekenpan en pannenkoek moesten worden. Heftig gehuil alom. Waarom moeten we die n die je niet kan horen toch opschrijven? Och, in de vorige zin schrijven we moeten, horen en opschrijven ook met een n aan het slot die je buitn Groningn niet hoort. Maar in een koekepan bak je toch meestal één koek, en een pannekoek bak je toch altijd in één pan? Och, zei de Taalunie: die n betekent helemaal niet dat het om een meervoud gaat. Toch wilden ze dat we Koninginnedag en maneschijn schreven omdat er maar één koningin en één maan is. Prompt kwam Koningin Elisabeth uit Engeland op bezoek en beleefden we een koninginnendag. En op Mars schijnt de manenschijn.

De woede over die tussen-n was na tien jaar net verstild, toen de Taalunie hem weer aanblies. Ze zeiden maar één regeltje te veranderen. Maar ze veranderden nog wat meer. Nu brak een volksopstand uit: een groep kranten gaat de nieuwe spelling weigeren. Dat mag - geen wet verplicht een krant hoe hij moet spellen. Dat zou ze trouwens veel geld kosten want elke krant bevat elke dag tien spelfouten.

Is die opwinding gerechtvaardigd? De Taalunie zei zaterdag in De Telegraaf dat het aantal woorden dat anders gespeld gaat worden in een krant met 50.000 woorden slechts 22 is. Dat is een half promille. Maar is dat wel eerlijk? De twee onschuldige woordjes de en van beslaan al meer dan 5000 van die 50.000 krantenwoorden! Het zou eerlijker te zijn alleen naar lange woorden te kijken.

Wat mij treft in de discussie is de totale wankennis omtrent taal bij de sprekers ervan. Er wordt geklaagd over de spelling van vedettedom en ideeë-loos. Ik heb die woorden nooit eerder opgeschreven. Vedettedom moet zonder tussen-n omdat er een meervoud vedettes bestaat - dat is al sinds 1995 zo. Merkwaardig dat de strijd tegen de tussen-n ineens wordt uitgevochten op twee woorden die juist géén tussen-n krijgen.

De Volkskrant begon haar actie de dag nadat ze weer dat oerstomme Nationale Dictee gehouden hadden, een spel dat met idiote teksten de indruk moet vestigen dat spellen moeilijk is. Nederlands heeft een prachtige, simpele spelling, veel beter dan Frans of Engels. Waarom moeten wij dan Frankrijk en Amerika imiteren met dictees? Georganiseerd door een krant die doodleuk 'meganisch' en 'emiritaat' schrijft? Een krant die kinderen aan het woord laat die klagen dat het verschil tussen dan en als moet worden uitgelegd. De krant haalt die klacht instemmend aan.

Het verschil tussen dan en als lijkt mij moeilijk uit te leggen. Het zijn net zulke verschillende woorden als hand en hals. Maar ik weet wat krant en kinderen bedoelen: de zogenaamde fout 'groter als' moet bestreden worden. Gelukkig gaat de Taalunie daar niet over. Er is niets fouts of Germanismisch aan 'groter als'. Dit behoort tot dezelfde idiote misverstanden als het verschil tussen hen en hun, waarvan de uitvinder ook hem en hum wilde onderscheiden.

De Taalunie heeft de spelling laten regelen door vijf taalkunde-professoren. Dat ben ik zelf ook geweest. Taalkundeproffen weten veel van taal, soms zelfs van spelling. Maar ze weten weinig van de onkunde van taalgebruikers die zich blind vastklampen aan 'groter dan', zodat ik een staatssecretaris hoorde zeggen: 'even groot dan'.

In 1995 heeft de Taalunie betrekkelijk grote wijzigingen ingediend (660 van de 110.000 woorden in het Groene Boekje kregen een andere spelling). Dat hebben ze nu proberen glad te strijken. Misschien hadden ze naast deskundigen in de taalkunde ook deskundigen in de taal-onkunde moeten inschakelen. Het is een storm in een glas water. Maar juist in een glas water kan een storm desastreus zijn.

Hugo Brandt Corstius is wiskundige, taalkundige en columnist.